Due Diligence
Weronika Twerjanowicz 11 MIN Tag: SPÓŁKI, PRZEKSZTAŁCENIA, TRANSAKCJE I SUKCESJA
Blog

Due diligence przed sprzedażą spółki – jak uniknąć obniżki ceny i roszczeń po transakcji?

Sprzedaż udziałów rzadko sprowadza się wyłącznie do uzgodnienia ceny. Zanim inwestor podpisze umowę, chce wiedzieć, co dokładnie kupuje – dlatego bada spółkę, jej dokumenty, finanse i najważniejsze ryzyka. Wynik badania może przełożyć się na cenę, sposób jej zapłaty i odpowiedzialność sprzedającego. Jak przygotować spółkę do due diligence, czego najczęściej szuka kupujący i dlaczego uporządkowanie firmy przed rozpoczęciem procesu może mieć realne znaczenie dla warunków transakcji.

Due diligence przed sprzedażą spółki – co warto wiedzieć?

  • Due diligence to uporządkowane badanie sytuacji spółki przed transakcją. Najczęściej obejmuje obszar prawny, finansowy i podatkowy, a jego zakres zależy od wielkości spółki, branży i wartości transakcji. Jego celem jest sprawdzenie, czy obraz biznesu przedstawiony kupującemu odpowiada rzeczywistości.
  • Samo określenie due diligence oznacza „należytą staranność”. W transakcjach fuzji i przejęć jest to pogłębiona analiza przedsiębiorstwa przed inwestycją. Wykryte red flags, czyli istotne sygnały ryzyka, mogą prowadzić do renegocjacji ceny, dodatkowych zabezpieczeń albo konieczności usunięcia problemu przed zamknięciem transakcji.
  • Dla sprzedającego szczególnie wartościowe może być wcześniejsze vendor due diligence – badanie zlecane przez właściciela spółki przed udostępnieniem dokumentacji inwestorowi. Pozwala ono wcześniej zidentyfikować słabe punkty i zdecydować, które z nich można naprawić, a które trzeba właściwie wyjaśnić i ujawnić.

W dalszej części przez „sprzedaż spółki z o.o.” rozumiemy przede wszystkim sprzedaż wszystkich udziałów albo pakietu kontrolnego. To co innego niż sprzedaż przedsiębiorstwa, jego zorganizowanej części czy aktywów: przy sprzedaży udziałów zmienia się właściciel, ale sama spółka pozostaje stroną swoich umów oraz podmiotem praw i zobowiązań.

Dlaczego robi się due diligence przed sprzedażą spółki?

Powód jest prosty: kupujący chce ograniczyć ryzyko. Sprawdza więc, czy informacje przekazane podczas rozmów odpowiadają dokumentom, czy spółka posiada prawa i aktywa potrzebne do prowadzenia biznesu oraz czy nie istnieją zobowiązania, spory albo inne problemy, których wcześniej nie uwzględniono w wycenie.

Wynik badania może wpłynąć na decyzję o inwestycji, cenę, harmonogram i treść umowy sprzedaży udziałów. Poważne ryzyko może prowadzić do dodatkowych warunków zamknięcia, a w skrajnym przypadku – do rezygnacji z zakupu.

Due dilligence przynosi także korzyść sprzedającemu – im wcześniej pozna własne słabe punkty, tym więcej ma czasu, aby je uporządkować. Problem przedstawiony inwestorowi wraz z wyjaśnieniem i rozwiązaniem wygląda zupełnie inaczej niż ten sam problem odkryty przez jego doradców pod koniec negocjacji.

Z czego składa się due diligence? Obszary badania

Zakres badania ustala się indywidualnie. W typowej transakcji podstawą są analizy prawne, finansowe i podatkowe, ale przy większych lub bardziej regulowanych biznesach dochodzą również kwestie handlowe, operacyjne, IT, środowiskowe czy regulacyjne.

Obszar badaniaCo jest sprawdzane?Przykładowe red flagi
Prawneudziały, umowy, organy, spory, majątek, własność intelektualnabrak zgód, wadliwe umowy, niejasny tytuł do praw
Finansowewyniki, zadłużenie, płynność, przepływy, kapitał obrotowyniestabilny wynik, nieściągalne należności
PodatkoweVAT, CIT, rozliczenia pracownicze, ceny transferowe, ulgizaległości, błędne rozliczenia, spory
Handlowe i operacyjneklienci, dostawcy, model działalnościsilna koncentracja przychodów
IT i danesystemy, cyberbezpieczeństwo, RODObrak kontroli dostępu, luki bezpieczeństwa
Techniczne i środowiskoweinfrastruktura, instalacje, wymagania środowiskowekosztowne działania naprawcze
Regulacyjnezezwolenia, koncesje, obowiązki branżowebrak wymaganej decyzji lub zgody

Due diligence prawne

Badanie prawne obejmuje m.in.:

  • strukturę właścicielską, 
  • tytuł do udziałów, 
  • dokumentację korporacyjną, 
  • organy, 
  • istotne kontrakty, 
  • spory, zatrudnienie, 
  • nieruchomości, 
  • zezwolenia, 
  • RODO,
  • zgodność regulacyjną. 

W umowach ważne są zwłaszcza klauzule zmiany kontroli, które mogą uzależniać dalsze obowiązywanie kontraktu od zgody drugiej strony.

Istotna jest także własność intelektualna: znaki, domeny, oprogramowanie i know-how, czyli praktyczna, poufna wiedza wykorzystywana w działalności. Brak dowodu skutecznego nabycia praw do kluczowego oprogramowania może stać się ważnym tematem negocjacji.

Due diligence finansowe

Analiza finansowa koncentruje się na:

  • jakości wyniku, 
  • zadłużeniu, 
  • płynności, 
  • należnościach, 
  • zobowiązaniach, 
  • przepływach,
  • kapitale obrotowym. 

Ocenia się też zdarzenia jednorazowe, zobowiązania pozabilansowe i zależność od kluczowych klientów. Te informacje często wpływają bezpośrednio na wycenę i mechanizm ustalenia ceny.

Due diligence podatkowe

Badanie podatkowe dotyczy przede wszystkim:

  • rozliczeń VAT i CIT, 
  • podatków i składek związanych z zatrudnieniem, 
  • cen transferowych, 
  • ulg, 
  • kontroli,
  • toczących się postępowań. 

Zidentyfikowane ryzyko podatkowe może zostać uwzględnione w cenie albo objęte odrębnym zabezpieczeniem w umowie sprzedaży.

Jak przebiega badanie due diligence? Etapy krok po kroku

Badanie ma zwykle uporządkowany przebieg. Dokumenty udostępnia się w data roomie – zabezpieczonym, najczęściej wirtualnym repozytorium przeznaczonym dla uczestników transakcji.

  1. Najpierw ustala się zakres badania i listę potrzebnych informacji, a sprzedający przygotowuje oraz porządkuje data room.
  2. Następnie doradcy analizują dokumenty i prowadzą proces pytań i odpowiedzi; w razie potrzeby rozmawiają również z zarządem lub osobami odpowiedzialnymi za poszczególne obszary.
  3. Wyniki trafiają do raportu. Może to być pełne opracowanie albo red flag report – raport skoncentrowany na najważniejszych ryzykach wymagających decyzji inwestora.
  4. Na końcu ustalenia z badania przekładają się na warunki transakcji: cenę, sposób jej rozliczenia, warunki zamknięcia oraz postanowienia umowy sprzedaży.

Dobrze przygotowane repozytorium nie gwarantuje szybkiego zakończenia badania, ale ułatwia pracę. Chaos, brak kluczowych umów albo sprzeczne odpowiedzi zwykle prowadzą do kolejnych pytań i zwiększają niepewność kupującego.

Vendor due diligence – po co badać własną firmę, zanim zrobi to inwestor?

Vendor due diligence to badanie prowadzone z inicjatywy sprzedającego przed właściwym due diligence inwestora. Jego celem jest wcześniejsze rozpoznanie ryzyk i przygotowanie się do pytań drugiej strony.

Daje to czas na uzupełnienie dokumentów, naprawę części nieprawidłowości i przygotowanie spójnych ujawnień. Jest to szczególnie przydatne, gdy właściciel rozmawia z kilkoma potencjalnymi inwestorami.

Badanie sprzedającego nie zastępuje due diligence kupującego ani obowiązku przekazywania prawdziwych i kompletnych informacji. Jego przewagą jest coś innego: pozwala wejść w negocjacje ze świadomością, gdzie znajdują się realne ryzyka i jak można nimi zarządzić.

Dlaczego due diligence pomaga uniknąć obniżki ceny spółki?

Kupujący wycenia nie tylko potencjał biznesu, ale również ryzyko z nim związane. Problem ujawniony dopiero pod koniec procesu daje inwestorowi mocny argument negocjacyjny. Wcześniejsze rozpoznanie pozwala część kwestii naprawić, a pozostałe przedstawić wraz z wyjaśnieniem ich rzeczywistej skali.

W praktyce wynik due diligence może prowadzić do obniżenia ceny lub zmiany sposobu jej rozliczenia. Kupujący może oczekiwać zatrzymania części ceny, wpłaty środków na rachunek escrow – rachunek, z którego pieniądze są wypłacane po spełnieniu uzgodnionych warunków – albo usunięcia określonej nieprawidłowości przed zamknięciem. Ryzyka mogą być także objęte szczególnymi oświadczeniami, zapewnieniami lub zobowiązaniami odszkodowawczymi sprzedającego.

Ten sam mechanizm działa po transakcji. Rzetelne ujawnienia, spójne odpowiedzi i kompletna dokumentacja ograniczają pole do sporów o to, czy kupujący został prawidłowo poinformowany o stanie spółki. Samo due diligence nie eliminuje jednak ryzyka roszczeń – równie ważna pozostaje dobrze przygotowana dokumentacja transakcyjna.

Red flagi, czyli co obniża cenę spółki

Red flaga nie oznacza automatycznie obniżki ceny. Znaczenie ma skala problemu, prawdopodobieństwo jego wystąpienia, wpływ na biznes i możliwość naprawy. W praktyce najczęściej uwagę inwestorów przyciągają:

  • problemy korporacyjne – niejasny tytuł do udziałów, ich obciążenia, ograniczenia zbycia, brak wymaganych zgód albo wadliwa dokumentacja organów;
  • ryzyka finansowe i podatkowe – zaległości, nieściągalne należności, nieujawnione zobowiązania, toczące się spory i potencjalne roszczenia;
  • problemy w kluczowych umowach lub z majątkiem – w szczególności klauzule zmiany kontroli, niepewny tytuł do nieruchomości, oprogramowania, znaków lub innych praw własności intelektualnej;
  • ryzyka regulacyjne i organizacyjne – brak zezwoleń lub licencji, problemy pracownicze, RODO i cyberbezpieczeństwo;
  • nadmierna zależność od jednego klienta, dostawcy albo kluczowej osoby, jeżeli jej odejście mogłoby istotnie wpłynąć na działalność spółki.

Najważniejsze jest więc nie samo istnienie problemu, lecz to, czy da się go rozsądnie wycenić, usunąć albo odpowiednio rozłożyć ryzyko między stronami.

Ile trwa i ile kosztuje due diligence?

Nie istnieje jeden ustalony cennik ani standardowy termin badania. Czas i koszt zależą m.in. od wielkości i branży spółki, liczby dokumentów, zakresu analiz, zespołu doradców oraz jakości data roomu. Inaczej wygląda przegląd niewielkiej spółki usługowej, a inaczej badanie grupy działającej w kilku jurysdykcjach.

Dlatego wynagrodzenie i harmonogram najczęściej ustala się dopiero po określeniu zakresu projektu i podstawowych parametrów transakcji.

Jak przygotować firmę do due diligence? Checklist dla sprzedającego

Checklist, czyli lista kontrolna, ma pomóc uporządkować przygotowania przed udostępnieniem dokumentów inwestorowi. W praktyce warto zacząć od kilku obszarów:

  • uporządkuj umowę spółki, księgę udziałów, uchwały, dane rejestrowe oraz dokumenty potwierdzające tytuł do udziałów;
  • przejrzyj kluczowe umowy, w szczególności ograniczenia zbycia udziałów, wymagane zgody i klauzule zmiany kontroli;
  • zestaw trwające i potencjalne spory, istotne zobowiązania oraz podstawową dokumentację finansową i podatkową;
  • zweryfikuj dokumentację pracowniczą, prawa do nieruchomości, oprogramowania, znaków, domen i innych istotnych aktywów;
  • sprawdź zezwolenia, koncesje, licencje, RODO oraz podstawowe kwestie cyberbezpieczeństwa;
  • zbuduj logicznie opisany data room i zadbaj o to, aby kolejne uzupełnienia były możliwe do odtworzenia;
  • wyznacz osoby odpowiedzialne za odpowiedzi dla inwestora, tak aby przekazywane informacje były spójne i wcześniej zweryfikowane.

Taka lista jest dobrym punktem wyjścia, ale nie zastępuje przygotowania dopasowanego do branży, historii i struktury konkretnej spółki.

Sprzedaż spółki z o.o. – o jakich formalnościach pamiętać?

Przed sprzedażą udziałów trzeba przede wszystkim sprawdzić umowę spółki. Może ona uzależniać zbycie od zgody spółki albo wprowadzać inne ograniczenia; prawa pierwszeństwa, pierwokupu lub dodatkowe zgody mogą wynikać również z innych dokumentów wspólników. Art. 182 KSH wprost dopuszcza ograniczenie zbywania udziałów w umowie spółki. Częstym ograniczeniem w zbywaniu jest udziałów jest umowny lock up, który zakłada zakaz zbywania udziałów przez określonych lub wszystkich wspólników w danym okresie. 

Co do zasady zbycie udziału wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. W spółkach założonych przy wykorzystaniu wzorca umowy KSH przewiduje też zbycie udziałów w systemie teleinformatycznym z użyciem odpowiedniego wzorca i podpisów elektronicznych.

Po transakcji należy zawiadomić spółkę o przejściu udziałów i przedstawić dowód dokonania czynności. Dopiero od chwili otrzymania zawiadomienia wraz z takim dowodem przejście udziałów jest skuteczne wobec spółki. Zarząd aktualizuje następnie księgę udziałów i składa sądowi rejestrowemu nową listę wspólników.

Nie każdy wspólnik jest ujawniany imiennie w KRS. Rejestr wskazuje m.in. wspólników posiadających samodzielnie lub łącznie z innymi co najmniej 10% kapitału zakładowego oraz informację o jedynym wspólniku. Jeżeli transakcja wpływa na dane podlegające wpisowi, wniosek do KRS co do zasady składa się w terminie 7 dni od zdarzenia uzasadniającego wpis.

Sprzedaż udziałów może również zmienić beneficjenta rzeczywistego, co wymaga weryfikacji obowiązków w CRBR. Zasadniczo aktualizacja następuje w ciągu 14 dni od zmiany w KRS albo – gdy wpis nie jest potrzebny dla skuteczności zmiany – od jej dokonania. Do terminu nie wlicza się sobót i dni ustawowo wolnych od pracy.

W zależności od transakcji mogą być potrzebne także zgody korporacyjne, antymonopolowe, inwestycyjne lub sektorowe. Ich zakres ocenia się zawsze w odniesieniu do konkretnej spółki i stron transakcji.

Powyższy katalog obowiązków to podstawowe kwestie do zaopiekowania po transakcji, nie można zapominać o obowiązkach wynikających z zawartych umów z kontrahentami, które mogą przewidywać zgody na wszelkie zmiany w składzie wspólników, nawet pod rygorem kar umownych lub rozwiązania umowy na mocy wypowiedzenia. 

Już wiesz, jak due diligence chroni cenę Twojej spółki

Problemy wykryte przed negocjacjami są zwykle łatwiejsze do uporządkowania niż te, które doradcy kupującego znajdują pod koniec procesu. Kompletna dokumentacja, przemyślane ujawnienia i spójne odpowiedzi zmniejszają niepewność inwestora i wzmacniają pozycję sprzedającego.

Vendor due diligence może być w tym bardzo pomocne, ale nie zastępuje prawidłowego ujawnienia informacji ani dobrze przygotowanej umowy sprzedaży udziałów.

Jeżeli planujesz sprzedaż udziałów, Kancelaria GWP może wesprzeć Cię w przygotowaniu prawnego badania sprzedającego, organizacji data roomu, identyfikacji red flags oraz negocjowaniu umowy sprzedaży udziałów. Zakres wsparcia każdorazowo dopasowujemy do spółki i planowanej transakcji.

Często zadawane pytania (FAQ)

Due diligence to badanie zlecane przez kupującego, które ma zweryfikować, czy obraz spółki przedstawiony podczas rozmów odpowiada rzeczywistości. Vendor due diligence to analogiczne badanie, ale prowadzone z inicjatywy sprzedającego jeszcze przed udostępnieniem dokumentacji inwestorowi – pozwala wcześniej zidentyfikować słabe punkty i przygotować się do pytań drugiej strony. Badanie sprzedającego nie zastępuje jednak due diligence kupującego ani obowiązku przekazania prawdziwych i kompletnych informacji.

Nie ma jednego ustalonego cennika ani standardowego terminu badania. Czas i koszt zależą m.in. od wielkości i branży spółki, liczby dokumentów, zakresu analiz, zespołu doradców oraz jakości data roomu, dlatego wynagrodzenie i harmonogram najczęściej ustala się dopiero po określeniu zakresu projektu.

Nie. Znaczenie ma skala problemu, prawdopodobieństwo jego wystąpienia, wpływ na biznes i możliwość naprawy. Nie samo istnienie problemu decyduje o cenie, lecz to, czy da się go rozsądnie wycenić, usunąć albo odpowiednio rozłożyć ryzyko między stronami.

W praktyce wynik due diligence może prowadzić do obniżenia ceny, zmiany sposobu jej rozliczenia, zatrzymania części ceny, wpłaty środków na rachunek escrow albo konieczności usunięcia nieprawidłowości przed zamknięciem transakcji. Ryzyka mogą też zostać objęte szczególnymi oświadczeniami, zapewnieniami lub zobowiązaniami odszkodowawczymi sprzedającego.

Data room to zabezpieczone, najczęściej wirtualne repozytorium, w którym udostępnia się dokumenty uczestnikom transakcji. Dobrze przygotowane repozytorium nie gwarantuje szybkiego zakończenia badania, ale ułatwia pracę – chaos, brak kluczowych umów albo sprzeczne odpowiedzi zwykle prowadzą do kolejnych pytań i zwiększają niepewność kupującego.

Jeżeli transakcja wpływa na dane podlegające wpisowi, wniosek do KRS co do zasady składa się w terminie 7 dni od zdarzenia uzasadniającego wpis. Dodatkowo sprzedaż udziałów może zmienić beneficjenta rzeczywistego, co wymaga aktualizacji w CRBR zasadniczo w ciągu 14 dni od zmiany w KRS (lub od dokonania zmiany, jeśli wpis nie jest potrzebny dla jej skuteczności), przy czym do terminu nie wlicza się sobót i dni ustawowo wolnych od pracy.

Rzetelne ujawnienia, spójne odpowiedzi i kompletna dokumentacja ograniczają pole do sporów o to, czy kupujący został prawidłowo poinformowany o stanie spółki. Samo due diligence nie eliminuje jednak ryzyka roszczeń – równie ważna pozostaje dobrze przygotowana dokumentacja transakcyjna.

Powiązane artykuły